Managers smeken om eigenaarschap. Maar vaak zitten ze zelf in de weg
‘We willen meer eigenaarschap.’ Het is inmiddels een standaardzin geworden in vergaderzalen, leiderschapstrainingen en strategische plannen. Medewerkers moeten meer initiatief nemen, zelf problemen oplossen en verantwoordelijkheid pakken voor hun werk. Volgens onderzoek is dat ook niet zo’n gek verlangen: mensen die zich eigenaar voelen van een taak, project of klantgroep presteren vaak beter en zijn bereid een extra stap te zetten.
Toch zit er een opvallende tegenstelling in die wens. Want juist de managers die om meer eigenaarschap vragen, blijken het vaak onbedoeld te ondermijnen. Door zelf beslissingen te nemen, voortdurend problemen op te lossen of overal nog even naar te willen kijken, halen ze verantwoordelijkheden weg bij de mensen van wie ze juist meer initiatief verwachten. Bovendien kent eigenaarschap een schaduwkant: wie zich ergens echt eigenaar van voelt, wordt vaak minder flexibel en soms zelfs ondernemer.
Wat is eigenaarschap eigenlijk? Waarom zijn organisaties er zo dol op? En waarom blijkt het in de praktijk veel lastiger te creëren dan een mooie PowerPoint-presentatie doet vermoeden? Daar gaat het over in deze aflevering van de Ben Tiggelaar podcast.
Van modewoord naar serieus onderzoeksgebied
Hoewel eigenaarschap vaak klinkt als een vaag managementbegrip, zit er al ruim twintig jaar serieus onderzoek achter. Wetenschappers spreken van psychologisch eigenaarschap: het gevoel dat iets van jou is, zonder dat je er juridisch eigenaar van hoeft te zijn.
Dat kan van alles zijn. Een project. Een klantenportefeuille. Een machine in een fabriek. Of een dagelijkse radio-uitzending. Iedereen kent wel die collega die spreekt over ‘mijn klanten’, ‘mijn dossier’ of ‘mijn productie’. Niet omdat die persoon formeel eigenaar is, maar omdat hij of zij zich verantwoordelijk voelt voor het resultaat.
En precies dat gevoel blijkt invloed te hebben op gedrag.Mensen die psychologisch eigenaarschap ervaren, nemen vaker initiatief, voelen zich verantwoordelijker en zijn eerder bereid om extra inspanningen te leveren. Ze doen niet alleen wat er van hen gevraagd wordt, maar zoeken zelf naar manieren om iets beter te maken. Daarmee wordt meteen duidelijk waarom zoveel managers ernaar verlangen.
Waarom organisaties er zo gek op zijn
Voor leidinggevenden is eigenaarschap bijna het ideale scenario. Een medewerker die zichzelf verantwoordelijk voelt voor een taak, bewaakt zijn eigen deadlines, lost problemen zelfstandig op en wacht niet af tot iemand anders ingrijpt. Dat scheelt niet alleen controlewerk, maar zorgt vaak ook voor betere resultaten.
Ben Tiggelaar herkent dat mechanisme uit zijn eigen loopbaan. Als jonge redacteur kreeg hij ooit de kans een nieuwsbrief op te zetten over een onderwerp waar hij enthousiast van werd. Er kwamen geen extra uren bij en ook geen extra salaris, maar dat maakte weinig uit. De nieuwsbrief voelde al snel als zijn project.
Juist daardoor stak hij er veel meer tijd en energie in dan eigenlijk verstandig was. Het is een herkenbaar patroon. Zodra werk persoonlijk wordt, verandert de relatie ermee. Mensen investeren meer, denken verder vooruit en zijn minder snel tevreden met middelmatig werk.
Voor organisaties kan dat enorm waardevol zijn. Maar het is niet zonder risico.
De donkere kant van eigenaarschap
Want wie zich eigenaar voelt, gaat zich daar vaak ook naar gedragen. Onderzoekers spreken zelfs van een ‘dark side’ van psychologisch eigenaarschap. Het gevoel van verantwoordelijkheid kan namelijk omslaan in territoriumdrift. Medewerkers raken gehecht aan hun project, klanten of werkwijze en reageren minder enthousiast wanneer anderen zich ermee bemoeien.
Wie ooit heeft gehoord: ‘Blijf van mijn project af’, heeft dat mechanisme waarschijnlijk in actie gezien. Juist daarom lopen organisaties regelmatig tegen een paradox aan. Ze willen medewerkers die eigenaarschap tonen, maar ook medewerkers die flexibel omgaan met veranderingen. Alleen gaan die twee niet altijd samen.
Hoe sterker iemand zich eigenaar voelt van een proces, hoe moeilijker het soms wordt om dat proces los te laten of fundamenteel te veranderen. Wat voor het management voelt als een noodzakelijke reorganisatie, kan voor de medewerker voelen alsof iemand zomaar aan zijn bezit komt.
Daarmee wordt eigenaarschap tegelijkertijd een kracht en een kwetsbaarheid.
Eigenaarschap laat zich niet afdwingen
Dat roept de vraag op hoe eigenaarschap eigenlijk ontstaat. Volgens onderzoekers zijn daarvoor drie belangrijke voorwaarden.
Allereerst moeten mensen invloed hebben. Wie nergens over mag beslissen, voelt zich zelden eigenaar. Medewerkers hebben ruimte nodig om keuzes te maken en verantwoordelijkheid te dragen voor de gevolgen daarvan.
Daarnaast speelt kennis een belangrijke rol. Hoe beter iemand een proces, project of klantgroep leert kennen, hoe sterker de verbondenheid wordt. Dat verklaart waarom ervaren medewerkers vaak een sterkere band hebben met hun werk dan collega’s die ergens net beginnen.
De derde factor is investering. Wie veel tijd, aandacht en energie in iets steekt, raakt eraan gehecht. Het project wordt langzaam onderdeel van de professionele identiteit.
Dat zie je niet alleen bij kenniswerkers. Ook in fabrieken ontstaan dergelijke vormen van eigenaarschap. Medewerkers die jarenlang met dezelfde machine werken, kennen soms ieder detail van de installatie. Niet zelden worden zij betrokken bij de aanschaf van een nieuwe machine, simpelweg omdat niemand er meer verstand van heeft dan zij.
Wat daarbij opvalt: eigenaarschap ontstaat altijd rondom iets concreets. Niet rondom een abstract begrip als ‘de organisatie’. Wel rondom een specifieke taak, klantgroep, machine of verantwoordelijkheid.
En juist daar gaat het volgens Tiggelaar vaak mis.
Eigenaarschap waarvan eigenlijk?
Veel organisaties zeggen dat ze meer eigenaarschap willen. Maar zodra je doorvraagt, blijft het opvallend vaak stil. Eigenaarschap waarvan precies? Van welke klanten? Welk proces? Welke resultaten? Welke beslissingen?
Zonder antwoord op die vraag blijft eigenaarschap niet veel meer dan een managementslogan. Dat is vergelijkbaar met organisaties die zeggen dat ze innovatie, samenwerking of klantgerichtheid belangrijk vinden, zonder concreet te maken wat medewerkers morgen anders moeten doen.
Mensen kunnen pas eigenaarschap ontwikkelen wanneer ze weten waarvoor ze verantwoordelijk zijn én daarop kunnen handelen.
De manager als grootste obstakel
Misschien wel de meest ongemakkelijke conclusie is dat het grootste obstakel vaak niet bij medewerkers ligt, maar bij managers zelf. Veel leidinggevenden zeggen dat ze eigenaarschap willen stimuleren, terwijl ze tegelijkertijd elk probleem naar zich toe trekken. Ze lossen brandjes op, nemen moeilijke beslissingen over of herstellen werk waarvan ze vinden dat het niet goed genoeg is.
Dat gedrag is begrijpelijk. Veel managers zijn ooit leidinggevende geworden omdat ze uitzonderlijk goed waren in hun vak. De beste accountant wordt teamleider. De beste verpleegkundige krijgt een managementfunctie. De beste redacteur gaat een redactie aansturen.
Maar juist daarin schuilt een valkuil. Wie jarenlang succes heeft gehad door dingen zelf uitstekend te doen, vindt het vaak moeilijk om aan anderen ruimte te geven. Zeker wanneer de eerste versie van het werk niet dezelfde kwaliteit heeft als de versie die hij zelf zou hebben gemaakt.
Toch hoort die leercurve erbij. De manager die alles zelf blijft corrigeren, houdt het eigenaarschap uiteindelijk bij zichzelf. En precies daardoor krijgen medewerkers nooit de kans het te ontwikkelen.
Waarom delegeren zo moeilijk is
Daar komt nog iets bij. Operationeel werk geeft directe voldoening. Aan het eind van de dag is er een uitzending, een rapport, een product of een presentatie. Het resultaat is zichtbaar. Management werkt anders. De belangrijkste prestatie van een leidinggevende is vaak dat anderen succesvol zijn geworden. Dat is minder tastbaar en daardoor ook minder bevredigend.
Verschillende onderzoekers wijzen erop dat veel managers ongemerkt een beloning halen uit het oplossen van problemen. Elke keer een brandje blussen geeft het gevoel nuttig te zijn. Elke vraag die op hun bureau terechtkomt, bevestigt hun waarde voor de organisatie.
Daardoor kan overmatig helpen bijna verslavend worden. Terwijl goed leiderschap juist vraagt om iets wat veel moeilijker is: niet zelf oplossen, maar anderen helpen het op te lossen.
Pas op wat je wenst
Organisaties die eigenaarschap stimuleren, krijgen vaak gemotiveerdere medewerkers. Mensen nemen verantwoordelijkheid, ontwikkelen expertise en groeien in hun rol. Maar die ontwikkeling heeft soms een onverwacht gevolg.
Wie ergens jarenlang eigenaar van is geweest, ontdekt op een gegeven moment ook hoe goed hij daarin geworden is. En soms leidt die ontdekking tot een ongemakkelijke gedachte: als ik dit zo goed kan, waarom zou ik het dan niet voor mezelf doen?
Het is een van de redenen waarom sommige professionals uiteindelijk zelfstandig ondernemer worden. Eigenaarschap bindt mensen aan hun werk. Soms zelfs zó sterk dat ze besluiten het buiten de organisatie voort te zetten.
Dat maakt eigenaarschap tot een van de meest interessante managementbegrippen van dit moment. Het levert betrokkenheid, initiatief en betere prestaties op. Maar tegelijkertijd vraagt het van managers iets wat veel moeilijker is dan erom vragen.
Niet meer sturen. Niet meer oplossen. Niet meer overal bovenop zitten. Maar loslaten.
En juist daar blijkt het echte werk vaak te beginnen.
Over de makers
Ben Tiggelaar geldt al jaren als een van de bekendste experts op het gebied van leiderschap, gedragsverandering en organisatieontwikkeling. In deze podcast vertaalt hij wetenschappelijke inzichten naar concrete adviezen die direct toepasbaar zijn op de werkvloer. Met scherpe vragen van Willemijn Veenhoven ontstaan gesprekken die inspireren, uitdagen en aanzetten tot actie. Ben Tiggelaar is auteur, spreker, docent en gedragswetenschapper. Bekend van zijn NRC-column, het seminar MBA in één dag en bestsellers als Dromen, durven, doen. Hij houdt van evidence based én superpraktisch advies.
Willemijn Veenhoven is programmamaker en journalist. Ze is al ruim 20 jaar een vertrouwde stem op de radio. Bekend van o.a. de radioprogramma’s Spijkers met Koppen, De Nieuws BV en Kunststof. Lichtvoetig, adrem en geboren nieuwsgierig.
Paul Sanders deed redactie & montage, Gijs Friesen maakte de vormgeving en de eindredactie is in handen van Annick van der Leeuw.
De Ben Tiggelaar Podcast is een productie van BNR en bouwt voort op een van de meest succesvolle leiderschapspodcasts van Nederland. De podcast biedt een groeiende bibliotheek met tijdloze inzichten over leiderschap, management, gedrag, samenwerking en persoonlijke groei.
Luister elke week naar De Ben Tiggelaar Podcast en ontdek hoe je beter kunt leidinggeven, effectiever kunt samenwerken en meer impact kunt maken in je werk en carrière.
Deze omschrijving is met AI gemaakt en gecontroleerd en bewerkt door een BNR-redacteur.
See omnystudio.com/listener for privacy information.
