Piet Oud was de brug tussen de politiek van de late 19e eeuw en het liberalisme van de VVD in de 21e eeuw. Oud was tijdgenoot, partner en opponent van grote namen als Troelstra, Wilhelmina, Kuyper, Ruys de Beerenbrouck, Colijn, Seyss Inquart, Drees, Stikker, Burger, Romme. De jonge Hans Wiegel zag hem als voorbeeld.
Jaap Jansen en PG Kroeger duiken in dat rijke politieke leven met dr. Boris van Haastrecht, die promoveerde op een indrukwekkende biografie: Strijdbaar democraat, P.J. Oud 1886-1968. Want een vechtersbaas was hij, al op zijn 21ste een fameus, door heel het land trekkende propagandist, gevreesd debater en vanaf zijn 30ste Tweede-Kamerlid voor die Vrijzinnig Democratische Bond. In 1917 gekozen in het oude districtenstelsel, in 1918 in het nieuwe kiesstelsel van evenredigheid. Zijn ideaal was een ‘doorbraakcoalitie’ met VDB, sociaaldemocraten en progressieve katholieken.
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show! Als vriend maak je kans op een exemplaar van het boek over Oud.
Deze aflevering bevat een advertentie van Bestuursfilosoof. Ga naar bestuursfilosoof.nl en ontdek wat een bestuursfilosoof voor jouw organisatie kan betekenen. Daar vind je verhalen, beloften en aanbod en vraag je in één klik een kennismaking aan.
Deze aflevering heeft ook een advertentie van NordVPN. Profiteer nu van de exclusieve NordVPN-deal. Probeer NordVPN zonder risico met de 30 dagen geld-terug-garantie!
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
Hij maakte snel carrière door binnen de VDB alle grijpbare functies te verenigen, loyaal aan en onmisbaar voor zijn partijleider en ‘generaal’ Henri Marchant. Oud is zo een eerste markant voorbeeld van de beroepspoliticus, zoals Max Weber die schetste. Hij was links, sociaal-cultureel als voorvechter van vrouwenkiesrecht en openbaar onderwijs, en sociaaleconomisch als bepleiter van een sterk progressief belastingstelsel met lage loonbelasting en hoge vermogensbelasting.
Tegelijkertijd was de Oud afkerig van het dogmatisme van Marx, klassenstrijd en socialistische revolutiedromen. Troelstra’s poging tot een rode machtsgreep in 1918 maakte dat zijn ideale coalitie er nimmer kwam. En na bezetting en de Tweede Wereldoorlog was Oud en zijn VDB als brug tussen ‘Rooms’ en ‘Rood’ overbodig geworden.
De strijdbare kant van de politicus werd opvallend zichtbaar in de lange reeks van conflicten en heibel binnen de VDB en ook later in zijn VVD. Tragisch was de scheuring met Marchant. Niet minder die met mede VVD-oprichter Dirk Stikker.
Oud kon daarentegen goed opschieten met ‘self made men’ en sociale klimmers, ongeacht hun ideologie. Zo bewonderde hij Hendrik Colijn, wiens minister van Financiën hij werd in diepe crisistijd. Van Haastrecht toont een boeiend, nogal ander beeld van het beleid dat hij toen voerde. En onthult een vuige politieke intrige in 1939, die Oud bijna premier had gemaakt.
Tragiek kende Ouds leven beslist. Zijn zeer dominante vader en psychisch aangeslagen, jong gestorven moeder zijn deel van dit levensverhaal. Dat hij net burgemeester was toen Rotterdam door het Nazi-bombardement verwoest werd niet minder.
Na de bevrijding was zijn greep op de Haagse politiek sterk verminderd. En daar hield hij niet van. Hij klampte zich vast aan de nieuwe PvdA, maar Oud vond daarin geen prominente rol meer. Uitkomst bood oprichting van een nieuwe partij: de VVD. Hij regeerde deze partij als een kleine dictator, alom bewonderd in de politiek en de media als kenner van staatsrecht en politieke geschiedenis. En nog steeds als gevreesd kundig en fel debater.
Cruciaal werd zijn koerswending na 1956. De VVD zag hij ook nu als linkse partij, tegen het confessionele blok, maar hij keerde zich vooral tegen de PvdA zodra Drees die niet meer domineerde. Het leverde zetelwinst op, maar juist nu de VVD politieke macht kon veroveren, vonden velen daarbinnen dat Ouds tijd voorbij was. Een jonge generatie liberalen zag nieuwe stijl, ideeën en sociale verhoudingen opkomen. “Hoe haal je het in je hoofd?” brieste Oud toen zijn vicevoorzitter een vertrek suggereerde.
Die weigering de tijd te herkennen werd een wezenlijke impuls voor het ontstaan van D66. In zekere zin heeft Oud – zijn hele leven een fel anti-confessioneel – aan de wieg gestaan van elk van de drie paarse partijen. Zo werd hij de brug tussen de links-liberale jaren na Thorbecke, de 20e eeuw van verzuiling en modernisering en nadat ‘Paars’ de confessionelen buiten spel zette de 21ste eeuw waarin Mark Rutte de eerste VVD minister-president werd.
***
Verder luisteren
Ouds wortels en zijn vroege jaren
520 – De radicaaldemocratische erfenis van Pieter Vreede
339 – De negentiende eeuw van Bismarck
274 – Thorbecke, denker en doener
149 – De zeven levens van Abraham Kuyper, een ongrijpbaar staatsman
403 – Sam van Houten, een eeuw lang verrassend dwars
Ouds politieke wording
208 – Max Weber: politiek als beroep
60 – Coen Brummer & Daniël Boomsma: De canon van het sociaal-liberalisme
Oud en zijn tijd
55 – De geboorte van het poldermodel
43 – Liberaal denker Witteveen
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:43:40 – Deel 2
01:34:05 – Deel 3
02:15:30 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.